काँच (Glass)

❖ काँच (Glass)

★ सिलिका र धातुहरूको यौगिक सित प्रतिक्रिया भई बनेको सिलिकेट यौगिकलाई के भनिन्छ ?

→काँच

★ काँच उत्पादन गर्नको लागि चाहिने मुख्य कच्चा पदार्थ कुन हो ?

→सिलिका (सिलिकन डाइअक्साइड SiO2)

❖काँचका प्रकार

★ क्वार्ज काँच (Quartz glass)

★ सिलिकालाई अत्याधिक ताप (1600°c) मा तताउँदा बन्ने क्रिस्टलाइन काँचलाई के भनिन्छ ?

→क्वार्ज काँच

★ क्वार्ज काँच कस्तो हुन्छ ?

→धेरै कडा

★ यसप्रकारको काँच विद्युतीय उपकरण, रासायनिक प्रयोगशालामा प्रयोग गरिने सामान र रङ्गीन किसिमका क्वार्ज (पत्थरहरू) बनाउन प्रयोग गरिन्छ ।

❖वाटर काँच (Water glass )

★ वाचर काँच के हो ?

→सिलिकालाई करिब 800°C सेल्सियससम्म सोडियम कार्बोनेट वा पोटासियम कार्बोनेटसँग तताउँदा सोडियम सिलिकेट वा पोटासियम सिलिकेट बन्छ यसरी बनेको सिलिकेट पानीमा घुल्ने हुनाले यसलाई वाटर काँच भनिन्छ।

SiO2  +Na₂CO₃ →Na₂SiO₃ +CO2

SiO2  +K₂CO₃ →K₂SiO₃ +CO2

 ★ SiO₂→ Na₂O∙SiO₂ + CO₂Na₂CO₃ + SiO₂→ Na₂O∙SiO₂ + CO₂

 ★यसप्रकार बन्ने शुद्ध सोडियम सिलिकेट वा पोटासियम सिलिकेट अग्नि प्रतिरोधक (Fire proof) समान र सिलिका  गार्डेन बनाउन प्रयोग गरिन्छ ।

❖साधारण काँच (Ordinary glass)

 ★साधारण काँच भनेको के हो ? 

→सिलिकासँग सोडियम कार्बोनेट र क्याल्सियम कार्बोनेट मिसाएर तताउँदा बन्ने सोडियम सिलिकेट र क्याल्सियम सिलिकेटको मिश्रणलाई साधारण काँच भनिन्छ ।

❖यसलाई किन नरम काँच भनिएको हो ?

→ कम तापक्रममा पग्लिने हुनाले

 ★५० प्रतिशत सिलिका, १५ प्रतिशत सोडियम कार्बोनेट १० प्रतिशत क्याल्सियम कार्बोनेट र २५ प्रतिशत काँचका टुक्राहरू मिसाएर ट्याङक फर्नेस (tank furnace) मा तताएर यो काँच उत्पादन गरिन्छ। यस प्रकारको काँच पानीमा घुल्दैन। यो कम तापक्रममा पग्लिने हुनाले यसलाई नरम काँच पनि भनिन्छ।

 ★साधारण सिसी, प्रयोगशालामा प्रयोग गरिने साधारण, सामान, झ्यालका ऐना आदि बनाइन्छन् ।यस काँचलाई सोडा लाइम ग्लास पनि भनिन्छ ।

 ★साधारण काँच बनाउने मिश्रणमा अलिकति लेड मनोअक्साइड (lead monoxide) मिसाई तताउँदा लेड सिलिकेट बन्छ, यसको कारणले रिफ्रयाक्टिभ इन्डेन्स बढ्छ ।

 ★यस्तो काँचबाट लेन्स प्रिज्म आदि प्रकाश सम्बन्धी उपकरणहरू बनाइन्छन् ।

❖कडा काँच (Hard glass )

 ★ सिलिकासँग पोटासियम कार्बोनेट र क्याल्सियम कार्बोनेट मिसाई तताएर बन्ने पोटासियम सिलिकेट र क्याल्सियम सिलिकेटको मिश्रणलाई के भनिन्छ ?

→ कडा काँच

 ★यसप्रकारको काँचलाई पोटास लाइम काँच (Potash lime glass) पनि भनिन्छ ।

 ★यो साधारण तापक्रममा पग्लदैन। त्यसैले कडा काँचबाट टेस्ट्युब जस्ता उच्च तापक्रम खप्नुपर्ने सामानहरू बनाइन्छन् ।

❖ बोरो सिलिकेट काँच (Boro-Silicate glass)

 ★ सिलिकासँग सोडियम-कार्बोनेट, क्याल्सियम कार्बोनेट र बोरिक-अक्साइड मिसाएर तताउँदा बन्ने सोडियम सिलिकेट,क्याल्सियम सिलिकेट र वोरो सिलिकेटको मिश्रणलाई के भनिन्छ ?

→ वोरोसिलिकेट वा पाइरेक्स काँच

 ★ बोरो सिलिकेट भएकाले यस काँचमा तापको घटबढको कम प्रभाव पर्छ । यो काँचबाट प्रयोगशालामा प्रयोग गरिने  सामाग्रीहरू बनाइन्छ ।

❖ लेड क्रिस्टल कांच (Lead crystal glass )

 ★ सिलिकासँग पोटासियम-कार्बोनेट र लेड-अक्साइडलाई मिसाई तताउँदा पोटासियम-सिलिकेट र लेड-सिलिकेटको मिश्रणलाई के भनिन्छ 

→‘लेड क्रिस्टल काँच वा फ्लुट काँच 

★ यसको बढी रिफ्रयाक्टिभ इन्डेक्स हुने हुँदा यस प्रकारको काँचबाट लेन्स, प्रिज्म, बिजुलीको चिम आदि उत्पादन गरिन्छन्।

❖  रङ्गीन काँच (Coloured glass)

★साधारण काँच बनाउने मिश्रणमा विभिन्न धातुका अक्साइडहरू मिसाई तताएमा रङ्गी न काँचहरू बन्छन्

मिसाउने धातुका अक्साइड          तयार हुने काँचको रङ

कोबाल्ट-अक्साइड       -       निलो

निकेल-अक्साइड     -       कालो

क्रोमियम-अक्साइड     -       हरियो

म्याग्निज-अक्साइड     -       बैजनी

कपर-अक्साइड     -       रातो

आइरण (III) अक्साइड    -   पहेँलो वा खैरो  

टिन अक्साइड     -     सेतो