❖ मल (Fertilizers)
● विरुवाको वृद्धि र विकासका लागि उर्वराशक्ति बढाउन प्रयोग गरिने पदार्थहरूलाई के भनिन्छ ?
→ मल
● मल कति प्रकारका हुन्छन् ?
→ २ (जैविक मल र अजैविक वा रासायनिक मल)
❖ जैविक मल (Organic fertilizers)
● जनावरहरूले उत्सर्जन गरेका मलमूत्र आदि र जनावर एवम् रुख बिरुवाहरूका विभिन्न भाग कुहेर वा गलेर बनेको मललाई जैविक मल के भनिन्छ ?
→ जैविक मल
● कम्पोस्ट मललाई कुन मल भनिन्छ ?
→ जैविक मल
✰ यसलाई बनाउँदा खाल्डामा घाँसपात, पराल, गोबर आदि तह तह मिलाएर राखिन्छ ।
✰ कम्पोस्ट मलले बिरुवालाई चाहिने सम्पूर्ण तत्त्वहरू उपलब्ध गराउनुका साथै माटोको गुणमा सुधार गर्छ।
● अजैविक वा रासायनिक मल (Inorganic or chemical fertilizers)
✰ रासायनिक पदार्थहरूको मिश्रणले बनेको मललाई के भनिन्छ ?
→ रासायनिक मल
✰ विशेष गरी नाइट्रोजन (N), फस्फोरस (P) र पोटासियम (K) युक्त यौगिकहरू यस्तो मल बनाउन प्रयोग गरिन्छन्।
✰ नाइट्रोजनयुक्त मलहरू :
→ एमोनियम नाइट्रेट (NH4 NO3)
→युरिया (NH2CO-NH2)
→एमोनियम सल्फेट [(NH4)2SO4]
● नाइट्रोजनयुक्त मलको आवश्यकता :
★ बिरुवाको वृद्धिका लागि प्रोटिन, प्रोटोप्लाज्म, क्लोरोफिल बनाउन नाइट्रोजन चाहिने हुनाले नाइट्रोजनयुक्त मल आवश्यक हुन्छ।
★नाइट्रोजन भएन भने पातहरू पहेँला हुन्छन्, फूलहरू राम्ररी फुल्दैनन् । फल र विउ स-साना हुन्छन् ।
●फस्फोरसयुक्त मलहरू :
→सुपर फोस्फेट Ca(H2PO4)2 2CaSO4
→ट्रिपल सुपर फोस्फेट 3Ca (H2 PO4) 2 (2CaSo4)
→एमोनियम फोस्फेट (NH4)3PO4
→हड्डीको धुलो (bone meal) बाट पनि फस्फोरस पाउन सकिन्छ।
● फस्फोरसयुत्त मलको आवश्यकता :
→बिरुवाको जरा वृद्धि गर्न फस्फोरस चाहिन्छ।
→ फस्फोरसले फल पाक्न र अन्का दाना विकास हुन सहयोग गर्छ।
→प्रोटिनको निर्माणमा, कोषविभाजन हुने क्रियामा र पात एवम् टुसा हुर्कने क्रियाका लागि फस्फोरस आवश्यक
हुन्छ।
● पोटासियमयुत्त मलहरू :
✪ पोटासियम क्लोराइड (KCI )
✪पोटासियम सल्फेट (K2 SO4)
✪पोटासियम नाइट्रेट (KNO)
●पोटासियमयुत्त मलको आवश्यकता :
→पोटासियमले मुख्यतया बिरुवाको खाना बनाउन मद्दत गर्छ। पोटासियम नभएमा प्रोटिनको निर्माण र कोषविभाजन हुन बाधा पुग्छ ।
→यसको अभावमा बिरुवाका पात र टुसा ओइलाउँछन् र रोगनिरोधक क्षमतामा ह्रास आउँछ ।
→यी तिनै तत्त्व हुने गरी मिसाई बनाइएको मललाई NPK मल पनि भनिन्छ।
→खरानीमा पनि केही मात्रामा पोटासियम पाउन सकिन्छ।