★ वातावरणीय पारिस्थितिक र पर्यावरणीय
●वातावरणीय पारिस्थितिक पद्धति भनेको के हो ?
→ वातावरणमा रहने समुदाय र वातावरणबीचको अन्तरसम्बन्धलाई नै वातावरणीय पारिस्थितिक पद्धति हो।
● वातावरणीय पारिस्थितिक पद्धतिमा रहेका मुख्य तत्त्वहरू के के हुन् ?
→जैविक र अजैविक तत्त्वहरू
● जैविक तत्त्व भन्नाले कस्ता तत्त्वलाई जनाउँदछन् ?
→ जैविक तत्त्वहरू भन्नाले पारिस्थितिक पद्धतिमा रहेका सजीव (वनस्पति तथा जीवजन्तु) तत्त्वहरूलई जनाउँछ ।
● अजैविक तत्त्वहरू भन्नाले कस्ता तत्त्वलाई जनाउँदछन् ?
→अजैविक तत्त्वहरू पारिस्थितिक पद्धतिमा रहेका निर्जीव (हावा,पानी, माटो, प्रकाश, ताप आदी) तत्त्वहरूलाई जनाउँदछ ।
★ जैविक तत्वको वर्गीकरण
● जैविक तत्त्वलाई कति भागमा विभाजन गरिएको छ ?
→३ भाग (उत्पादक, उपभोक्ता र विच्छेदक)
● उत्पादक कसलाई भनिन्छ ? →
→ पारिस्थितिक पद्धतिमा रहेका हरितकणयुक्त वनस्पतिहरू जसले आफ्नो खाना आफै निर्माण गर्दछन् र उपभोक्ताका लागि समेत खाना आदान प्रदान गर्दछन् भने तिनीहरूलाई उत्पादक भनिन्छ ।
● उत्पादकका उदाहरण के हुन सक्छन् ?
→ लेउ (Spirogyra), भोल्भक्स (Volvox), क्लोस्टेरियम (Chosterium), हाइड्रिला (Hydrilla), वनस्पति तथा रुखहरू आदि।
●उपभोक्ता कसलाई भनिन्छ ?
→ खानाको लागि अन्य जीवमा निर्भर रहने जीवहरूलाई उपभोक्ता भनिन्छ ।
●उपभोक्ताका उदाहरण के हुन सक्छन् ?
→गड्यौला, किराफट्याङ्ग्रा, मुसा, खरायो, मृग, बाखा आदी
●विच्छेदक भन्नाले के बुझिन्छ ?
→ मरेका जन्तु तथा वनस्पतिमा रहेका जटिल कार्बनिक पदार्थलाई टुक्र्याएर सरल अकार्बनिक पदार्थ निर्माण गर्ने जीवलाई विच्छेदक भनिन्छ ।
● विच्छेदकका उदाहरण के हुन सक्छन् ?
→ ब्याक्टेरिया, फन्जाई
★ उपभोक्ताको वर्गीकरण
● उपभोक्तालाई कति भागमा विभाजन गरिएको छ ?
→३ (प्राथमिक, द्धितीय र तृतीय)
●प्राथमिक उपभोक्ता भन्नाले कस्ता उपभोक्तालाई जनाउँदछ ?
→खानाको लागि वनस्पति (उत्पादक) मा भर पर्ने जीवलाई प्राथमिक उपभोक्ता भनिन्छ ।
● प्राथमिक उपभोक्ताको उदाहरण के-के हुन् ?
→प्राथमिक उपभोक्ता भित्र शाकाहारी जीवहरू (खरायो, भैंसी, गाई आदी) पर्दछन्।
● द्वितीय उपभोक्ता भन्नाले कस्ता उपभोक्तालाई जनाउँदछ ?
→ खानाको लागि द्धितीय उपभोक्तामा भरपर्ने जीवलाई तृतीय उपभोक्ता भनिन्छ।
● तृतीय उपभोक्ता भन्नाले कस्ता उपभोक्तालाई जनाउँदछ ?
→खानाको लागि प्राथमिक उपभोक्तामा भरपर्ने जीवलाई द्धितीय उपभोक्ता भनिन्छ।
● तृतीय उपभोक्ताको उदाहरण के-के हुन् ?
→ बाघ, गोही अजिगर, सिंह, गिद्ध
● पारिस्थितिक पद्धतिको प्रकार
★ पारिस्थितिक पद्धतिको प्रकारको
● पारिस्थितिक पद्धति कति प्रकारको हुन्छन् ?
→२ (पानीमा हुने वा जलीय पारिधिस्थतिक पद्धति र जमिनमा हुने वा स्थलीय पारिस्थितिक पद्धति)
★ जलीय पारिस्थितिक पद्धति (Aquatic Ecosystem)
● जलीय पारिस्थितिक पद्धति भन्नाले के बुझिन्छ ?
→पानी रहेको ठाउँमा कायम हुने पारिस्थितिक पद्धतिलाई जलीय पारिस्थितिक पद्धति भनिन्छ।
˗ पानीमा पनि जैविक र अजैविक तत्त्वहरूबीच अन्तरसम्बन्ध रहेको हुन्छ।
˗उदाहरणका लागि पोखरीमा हुने पारिस्थितिक पद्धतिलाई लिन सकिन्छ।
★ स्थलीय पारिस्थितिक पद्धति (Terrestrial Ecosystem)
●स्थलीय पारिस्थितिक पद्धति भन्नाले के बुझिन्छ ?
→ जमिनमा भएका विविध अवस्थाले गर्दा ती स्थानमा पाइने जैविक र अजैविक तत्त्वहरू बीच कायम रहेको प्रणालीलाई स्थलिय पारिस्थितिक पद्धति भनिन्छ।
˗ स्थलमा पनि जैविक र अजैविक तत्त्वहरूबीच अन्तरसम्बन्ध रहेको हुन्छ ।
˗ जस्तै : मरुभूमि, जङ्गल, चौर आदिमा हुने पारिस्थितिक पद्धतिलाई लिन सकिन्छ।
★ पारिस्थितिक पिरामिड (Ecological Pyramid)
● पारिस्थितिक पिरामिड भनेको के हो ?
→ पारिस्थितिक पद्धतिका उत्पादकहरू, प्राथमिक उपभोक्ता, द्वितीय उपभोक्ता र तृतीय उपभोक्ताहरूका सङ्ख्या, जीवपिण्ड र शक्तिको मात्राबीच निश्चित सम्बन्ध देखाउने गरि बनाईएको पिरामिड आकारको चित्रलाई पिरामिड भनिन्छ ।
˗ यस किसिमका पिरामिडहरू जीवहरूको खाद्यवस्तुको आधारमा तयार गरिन्छ । त्यसैले यसलाई खाद्य पिरामिड (Food pyramid) पनि भन्ने चलन छ।
★ (जीवपिण्डको पिरामिड (Pyramid of Biomass)
● जीवसङ्ख्याको पिरामिड भनेको के हो ?
→पारिस्थितिक पद्धतिमा भएका उत्पादक र उपभोक्ताहरूको संख्यालाई पिरामिड आकारको चित्रात्मक प्रस्तुतिलाई जीव संख्याको पिरामिड भनिन्छ ।